III. Giai đoạn 1889-1954

A. Quản Trị Hành Chánh của Nhà Dòng trong vùng Á Châu

Các Huynh Phụ Quyền phụ giúp Tôn Huynh tổng quyền trong việc quản trị nhà dòng trên thế giới.
Danh sách các Huynh Phụ Quyền đặc trách vùng Á Châu:
. ...
. 1875 - 1880 : Huynh phụ quyền Agapet
. 1882 - 1906 : Huynh phụ quyền Aimarus
. 1907 - 1913 : Huynh phụ quyền Imier de Jésus
. 1913 - 1920 : Huynh phụ quyền Anthime Louis
. 1920 - 1946 : Huynh phụ quyền Arèse Casimir
. 1946 - 1956 : Huynh phụ quyền Zacharias
. 1956 - 1966 : Huynh phụ quyền Lawrence O'Toole.
. 1966 - 1976 : Huynh phụ quyền Michael Jacques

Quản Trị Hành Chánh trong dòng La San vùng Á Châu đặc biệt khu vực Đông Dương và Việt Nam từ năm mới thành lập (1866) cho đến năm 1895, "Khối" Đông Dương trực thuộc tỉnh dòng Ấn Độ và hoàn toàn tự trị với danh xưng Tỉnh Dòng Saigon năm 1896.

Danh sách các Huynh giám tỉnh đặc trách quản trị hành chánh và điều khiển tỉnh dòng Ấn Độ và tinh dòng Saigon (Việt Nam) kể từ năm 1866 đến năm 1895
- Tỉnh dòng Ấn Độ và "Khối" Đông Dương:
. 1866 - 1872 : Huynh giám tỉnh Jaime
. 1873 - 1877 : Huynh giám tỉnh Lothaire-Marie
. 1878 - 1888 : Huynh giám tỉnh Idinaélis
. 1888 - 1893 : Huynh giám tỉnh Bernard-Louis
. 1893 - 1895 : Huynh giám tỉnh Abban

- Tỉnh dòng Đông Dương : Việt Nam và Cambodge
. 1896 - 1912 : Huynh giám tỉnh Ivarch-Louis
. 1913 - 1920 : Huynh giám tỉnh Albin-Camille
. 1920 - 1925 : Huynh giám tỉnh Aglibert-Marie
. 1925 - 1926 : Huynh giám tỉnh Christophe-Léon
. 1926 - 1933 : Huynh giám tỉnh Divy-Joseph
. 1933 - 1936 : Huynh giám tỉnh Dominique-Marie
. 1936 - 1942 : Huynh giám tỉnh Donatien-Jules
. 1942 - 1951 : Huynh giám tỉnh Domicé-Rogatien

Tôn Huynh Tổng quyền Junien-Victor bổ nhiệm Huynh Donatien-Jules làm giám tỉnh Đông Dương
qua "Phận vụ lệnh" ký ngày 31 tháng 5 năm 1936 tại Lembecq-les-Hal [Nhà Mẹ ở nước Bỉ lúc bấy giờ]

***

B. Hồ sơ 17450 - D8 f2
"Các Sư Huynh trở lại Saigon năm 1889, và hoàn toàn điều khiển trường Taberd.
Từ Saigon, các Sư Huynh đã mở rộng  tầm sinh hoạt gần như khắp nơi, trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương với 21 triệu cư dân và rộng 720,000 cây số số vuông...
... Các Sư Huynh An Nam được huấn luyện và phụ giúp cách hữu hiệu những nổ lực của anh em đồng môn người Pháp.
... Nhiều học sinh xuất thân từ trường các Sư Huynh được tuyển chọn làm công chức và làm việc trong nhiều cơ quan Hành Chánh Pháp. Họ thực sự thành công sáng chói trong công việc nhờ được giáo dục căn bản vững chắc và kỹ lưỡng khi còn ngồi trên ghế học ở nhà trường...
... Các Sư Huynh đón nhận tất cả học sinh, không phân biệt tôn giáo tín ngưỡng; tuy nhiên, không một ai được miễn trừ học giáo lý. Thật sự, tất cả học sinh đều thích thú việc học giáo lý, và điều đáng lưu ý là không thiếu các em học sinh ngoại giáo lại chiếm hạng nhất về môn học này..."

Nhu cầu học chữ và được giáo dục ngày càng khẩn cấp. Số các Sư Huynh sinh hoạt tại "mẫu quốc" cũng rất giới hạn nên không thể gởi thêm người qua tăng cường được. Công việc của các Sư Huynh "thừa sai người Pháp tại Đông Dương và Việt Nam" thật nặng nhọc, cộng thêm môi trường sinh sống hoàn toàn mới lạ và khác hẳn với môi sinh ở "quê nhà" nên ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.

Vì thế, ngày 10 tháng 10 năm 1899, tôn Huynh tổng quyền Gabriel Marie viết tay lá thư dài 3 trang "Huấn Thị gởi Huynh giám tỉnh đặc trách vùng Đông Dương" nhắc nhở:
- "... một số Sư Huynh cần phải trở về Pháp vì lý do sức khỏe, thuốc men, v.v..."
- "... một số Sư Huynh quá yếu sức để hoàn tất công việc được giao phó, v.v..."
- "... Huynh giám tỉnh chỉ nhận điều hành một nhà nội trú khi bảo đảm được cung cấp đầy đủ tiện nghi, với sân chơi giải trí ứng hợp với số lượng học sinh, v.v...."
- "..."

***

C. Hồ sơ D1f2 #4
Trích báo cáo của "Xứ Truyền Giáo ủy thác cho Hội Truyền Giáo hải ngoại" ngày 1 tháng 10 năm 1903
"... Xứ truyền giáo thành lập năm 1844, bao gồm sáu tỉnh thành Đông Dương, Cambodge và một phần vương quốc Lào.
... số người theo đạo : 63,493 trên tổng số dân cư thuộc vùng xứ truyền giáo 2,968,529 (kiểm tra dân số ngày 27 tháng 12 năm 1901)
... cuộc bắt đạo đã đảo lộn và phá tan mọi thứ: không có nhà thờ, không có tu viện, không có trường học
... thành phần nhân sự phục vụ tôn giáo: 54 thừa sai người Pháp, 74 linh mục bản xứ, 50 đại chủng sinh, 72 chủng sinh, 50 thầy giảng dạy giáo lý.
... thành phần các tu sĩ: 46 Anh Em Trường Ki-tô và 26 tập sinh, 33 Nữ Carmélites (trong đó 30 người bản xứ), 90 người Pháp và 190 người bản xứ thuộc dòng thánh Paul de Chartres, và 400 nữ tu người bản xứ được gọi là "Mến Thánh Giá.
..."

Mặc dù nguồn tài trợ chi phí cho việc "chiêu mộ" thanh niên trai trẻ bản xứ gia nhập và dấn thân phục vụ giáo dục vào các nhà huấn luyện, Đệ Tử Viện, Nhà Tập, v.v. không dồi dào, nhưng đó là căn bản cho sự tồn vong của sứ mạng tông đồ giáo dục theo tôn chỉ "việc giáo dục con em giới thợ thuyền... luôn luôn cần thiết, mọi nơi mọi lúc" mà thánh lập dòng La San đã đề xuất từ năm 1680, và đó cũng là tâm nguyện của các Sư Huynh thừa sai tiên khởi khi sẵn sàng lên đường đến Đông Dương, Việt Nam đầu năm 1866.

Thêm vào đó việc theo "tà đạo tây phương" hay bất kỳ một "giáo phái" hay một "tà phái" mới lạ nào cũng không thể tránh khỏi những lạm dụng, hoặc một mưu đồ cho lợi ích cá nhân hay lợi ích chính trị trong xã hội.
"Người Annamite không cực đoan, mà cách chung, họ chịu theo đạo công giáo là vì có lợi lộc. Đến ngày mà họ cảm thấy không còn lợi lộc vật chất nào để theo dạo công giáo thì họ âm thầm trở lại với  việc tôn thờ tổ tiên, và các nhà truyền giáo biết rất rõ việc này vì các ngài thú nhận rằng chỉ có thể hoán cải dân bản xứ theo đạo công giáo trong thế hệ thứ hai và thứ ba..."

Tuy nhiên trong vùng Châu Á nói chung, trong một quốc gia như Việt Nam nói riêng, nền văn minh văn hóa và tôn giáo (Khổng giáo, Phật giáo, v.v...) hoặc tín ngưỡng đơn thuần vào "Ông Trời, Ông Bà Tổ Tiên, v.v..." đã thấm nhuần vào nếp sống truyến thống văn hóa xã hội và tâm linh trên 3, 4 ngàn năm nay, thì việc xâm nhập một "tà đạo tây phương" - nhất là phương cách xâm nhập tà đạo này ít nhiều ăn theo hoặc là cái cớ "để Vị hoàng đế Napoléon III hứa sẽ hành động hữu hiệu, và đó là nguyên nhân khởi động việc tiến chiếm Đông Dương". trong âm mưu chiếm đất dành dân của phong trào thực dân của các quốc gia hùng mạnh đến từ tây phương lúc bấy giờ - không thể tránh những đụng độ, thù ghét, bách hại nhằm tiêu diệt "tà đạo tây phương" đó. Lịch sử dân tộc cũng như lịch sử tôn giáo của Việt Nam đã nói quá nhiều về vấn đề này.

Trong phạm vi nhỏ hẹp của dòng La San tại Việt Nam, Hồ sơ số 261 ghi ngày 1 tháng 12 năm 1892 ghi rõ:
... Trong vùng này, sự bắt hại người tín hữu Ki-tô chẳng những không suy giảm, mà còn tăng cường độ trong khoảng thời gian mới đây, đến mức độ tàn bạo trầm trọng, do sự làm lơ của chính quyền địa phương. Ngay cả một số phần tử của hoàng tộc vua Minh Mạng, vì đã lãnh nhận phép rửa tội mà bị xử tử, hoặc bị lưu đày, hoặc bị nhốt trong tù..."

Mặc dầu việc bắt đạo rất gắt và sự thù nghịch của "truyền thống đạo giáo" đối với "tà đạo tây phương" thật rõ ràng, nhưng không thiếu người "sẵn sàng chịu chết vì đạo Kitô" và cũng không thiếu thanh niên trai trẻ bất chấp mọi hình phạt ngăn trở của gia đình để "theo đạo" và còn đi xa hơn nữa: "đi tu", như ghi nhận trong Hồ sơ NJ 450 D8f2 4/14 :
"... Nếu một em bé (học sinh) tuần phục theo đạo công giáo thì quả thật đó là một sự xáo trộn, một sự phân tán trong gia đình; là một sự từ bỏ toàn bộ quá khứ, là sự tàn phá toàn diện mọi mong ước và là sự hủy hoại những truyền thống thánh thiện nhất...
Nhưng Chúa Quan Phòng có đường lối của Ngài, và định đoạt khác hẳn. Cậu bé này (*) với gương mặt hiền từ, với đôi mắt sáng ngời dưới đôi mắt kiếng 'trước tuổi', sẽ là khí cụ Thiên Chúa dùng để hoán cải anh em chị em và tất cả gia đình, và cả thôn làng. Cậu sẽ là một tông đồ nhiệt thành của Ki-tô giáo, mặc dầu cậu đã là niềm hy vọng của cha mẹ giàu có đã định đoạt cậu thành rường cột trong gia tộc theo Phật giáo..."
(*) Cậu con trai này đã bất chấp mọi ngăn cản và răn đe - và có lần bị "bắt cóc" - của mọi người trong gia tộc, và đã hiên ngang nhận lãnh bí tích rửa tội tháng 12 năm 1912, nhận lãnh áo dòng La San và được huấn luyện tại Nhà Tập ở Huế tháng 8 năm 1914... Đó là Sư Huynh Vincent Hoa, một trong những Sư Huynh "An Nam" đầu tiên.

Nhà Tập đầu tiên được mở ra tại Thủ Đức năm 1895. Mọi sự bình thường suông sẻ cho đến năm 1904, và đã đem lại cho Tỉnh dòng non trẻ nhiều Sư Huynh bản xứ người Việt vừa thật đáng quí trọng vừa thật sự khích lệ cho tương lai Tỉnh Dòng. Trong thời buổi này, vì lo sợ rằng những thay đổi chính sách tai hại đã đóng cửa các trường sở tôn giáo tại Pháp cũng có thể áp dụng cho Đông Dương nên ban Lãnh Đạo cho chuyển Nhà Tập về Huế là kinh đô hoàng tộc, ngày 05-01-1906.
Đến năm 1933, các Nhà Huấn Luyện rời kinh đô Huế, được chuyển đến Nha Trang, trên một ngọn đồi tuyệt đẹp vùng Cù Lao. Ngọn đồi cao 25 mét so với mực nước bỉển. Tại đây, trong vòng 10 năm trường, các Sơ tập sinh, Tập sinh và Kinh sinh trải qua nhiều thế hệ đã chung sức dùng cuốc, sẻng - ngay cả chất nổ, đào xới và san bằng một ngọn đồi nhỏ, mở rộng diện tích mặt bằng rộng lớn, khang trang, và... tuyệt vời.

Bản báo cáo tổng quát về nhân sự của Tỉnh dòng Saigon ghi lại:
" Tách khỏi tỉnh dòng Ấn Độ năm 1896, tỉnh dòng Saigon có 2 cơ sở (Taberd tại Saigon và Ha Nội) với 24 Sư Huynh, trong đó có 1 Sư Huynh người bản xứ.
Hôm nay, tỉnh dòng Saigon có 8 cơ sở, 7 ngôi trường với 77 Sư Huynh, trong đó 57 Sư Huynh người Pháp, 1 Sư Huynh người Irlande và 19 Sư Huynh ngjười bản xứ..."

D. 6 Sư Huynh mất tích giữa Qui Nhơn và Tourane, trên hải trình đi Hải Phòng.
Tuy nhân số tăng đến "77 Sư Huynh hoạt động trong 8 cơ sở và 7 ngôi trường", nhưng nhu cầu giảng dạy vẫn còn quá lớn, nên có thêm 6 Sư Huynh người Pháp được "tăng viện", khởi hành ngày 23 tháng 10 năm 1924 từ Marseille, và cập bến Saigon ngày 17 tháng 11.

Sáng sớm hôm sau, các Sư Huynh lại tiếp tục lên đường:
- Sư Huynh Bernard-Joseph đi Hải Phòng, tạm thời điều khiển trường tại Hải Phòng;
- Sư Huynh Daniel-Laurent đi Qui Nhơn, thay thế Sư Huynh Venant-Marcel di chuyển về Hải Phòng;
- Sư Huynh Cléophas-Louis và 2 người trẻ đi Huế với Sư Huynh Domitien-Elie - nguyên Huynh trưởng tại Pnom-Penh, được bổ nhiệm làm Huynh trưởng Nhà Tập;
...
Chiếc tàu đến Cap Saint Jacques thì hải đăng báo hiệu cho biết "sẽ có trận cuồng phong bão lớn..." nhưng viên thuyền trưởng nghĩ rằng không cần phải quay trở lại, và cứ tiếp tục cuộc hải trình.
...
Mất liên lạc truyền tin...
Suốt 2 tuần đầu tháng 12, nhiều tàu bè ra sức tìm kiếm...
Vô hiệu.
Đến giữa tháng 1 năm 1925, không còn hy vọng.

Thánh lễ "cầu hồn" đã được tổ chức đó đây:
- Ngày 17 tháng 1, tại Pnom-Penh;
- Ngày 19 tháng 1, tại Hà Nội
- Giám mục giáo phận Huế chủ lễ "cầu hồn" tại Huế, ngày 19 tháng 1.

RIP
- Sư Huynh Bernard-Joseph, cháu ruột của Huynh giám tỉnh Louis, 58 tuổi;
- Sư Huynh Cléophas-Louis, 50 tuổi;
- Sư Huynh Domitien-Elie, 50 tuổi;
- Sư Huynh Venant-Marcel, 23 tuổi;
- Sư Huynh Constant-Emile, 19 tuổi;
- Sư Huynh Bernard-Paul, 18 tuổi.

[Phụ Lục: Xin đọc thêm chi tiết trong bài tường thuật của một cựu học sinh gởi Nhà Mẹ tại Rôma]

***

E. Việc chiêu mộ thanh niên trẻ tuổi - "quá trẻ" ? - đã được báo cáo cho Thánh Bộ Tu Sĩ tại Vatican, và thư ký Vincent La Puma thừa lệnh hồng y Laurenti Bộ trưởng, đã gởi cho Huynh Alessio tổng quản dòng các Sư Huynh thư cảnh báo, đề ngày 13 tháng 12 năm 1927.

Văn Phòng Thư Ký
Thánh Bộ Tu Sĩ

Rome, ngày 13 tháng 12 năm 1927

Sư Huynh Khả Kính,

Người ta đã báo cho Thánh Bộ Tu Sĩ biết rằng Dòng Anh Em Trường Ki-tô đón nhận tại Đông Dương nhiều dân bản xứ đến độ những người này chiếm tới hai phần ba tổng số các Sư Huynh bên đó. Người ta cũng nhận xét rằng có lẽ cần thiết hơn là đợi đến một tuổi già dặn hơn mới được nhận vào nhà tập và cho khấn dòng. Những người Annamites, người ta nói, còn như con nít, và nếu xét về phương diện thể lý họ lớn trước tuổi về phương diện luân lý, nghĩa là đối với việc thận trọng, phán đoán, suy tư, họ phát triển rất chậm.
Theo lời khuyên của những tu sĩ từng sinh sống lâu năm bên đó, nên kéo dài thời gian thỉnh sinh ít nhất là đến 21 tuổi; như thế họ có thể có thời gian học hỏi tất cả mọi môn trước khi được nhận lãnh áo dòng, và huấn luyện họ tốt hơn không như tình trạng hiện nay,và như thế khi được đến làm việc giữa những người đồng hương, họ sẽ làm việc tông đồ hữu hiệu hơn cho lợi ích của Giáo hội và các linh hồn.
Xin Sư Huynh trình bày với Ban Cố Vấn Nhà Dòng những điều ghi trên, để Ban Cố Vấn nghiên cứu, và sau đó gởi báo cho Thánh Bộ Tu Sĩ về những quyết định mà Ban Cố Vấn cho là cần thiết hoặc thích hợp.
...

Sư Huynh Alession, tổng quản dòng Anh Em Trường Ki-tô hồi âm ngày 30 tháng 5 năm 1928, với ước vọng lưu tâm "... không muốn tạo cớ cho các Sư Huynh bản xứ tự cảm thấy vướn mắt trong tình trạng thấp kém hơn so với các đồng môn Âu Châu..."

Thánh Bộ Tu Sĩ đáp trả ngày 28 tháng 6 năm 1928 xác định rõ ràng
"... đó là điều hoàn toàn phù hợp với hướng dẫn của Tòa Thánh..."
và còn nhấn mạnh
"... Về vấn đề này, tôi xin thông đạt đến Sư Huynh vài ghi nhận của Khâm Sai Tòa Thánh tại Đông Dương, hầu ban lãnh đạo lưu tâm nghiên cứu và áp dụng rộng lớn vào nhiều lãnh vực có thể.
... Hoặc các Sư Huynh Annamites không được giao phó trách nhiệm điều hành những ngôi nhà nhỏ, kể cả nhiều văn phòng khác nhau chỉ dành riêng cho người Âu; họ chỉ được chấp nhận vào trong Dòng với mục đích có người trợ giúp...
... Sự hòa hợp giữa các Sư Huynh Âu châu và Annamites thật đáng khen ngợi; tuy nhiên cần phải lưu ý rằng sự huấn luyện các Sư Huynh bản xứ hoàn toàn theo phương thức lối sống tây phương, nghĩa là nhà Dòng không thích nghi với môi trường sinh sống Annamite, trái lại nhà Dòng tìm cách buộc người Annamite thích nghi với kiểu sống của người Âu. Như vậy, ăn uống, kinh nguyện, đọc sách... đều theo lối sống và bằng tiếng Pháp. Các Sư Huynh người Pháp không tỏ ra vồn vã và không tự buộc mình học tiếng bản xứ; và kể cả các Sư Huynh bản xứ cũng bị buộc hầu như chỉ được nói tiếng Pháp mà không được học ngôn ngữ của quốc gia họ như họ phải được học. Vì thế, tốt hơn hết là các Sư Huynh Âu Châu học tiếng bản xứ..."

Theo báo cáo của Huynh giám tỉnh Divy Joseph (1926-1933) đáp trả những yêu cầu của Thánh Bộ Tu Sĩ gởi về Nhà Mẹ, Hồ sơ D1f2 #7 ghi lại:
" Sư Huynh giám tỉnh nhìn nhận có những sai sót trong việc chiêu mộ ơn gọi, và đã dùng mọi phương cách để hoàn chỉnh, trong những giáo đoàn Ki-tô được tuyển chọn hay bị lơ là cho đến nay.
Các "tiểu đệ tử" (tuổi từ 10 đến 11) sẽ được đưa vào các trường học trong vòng một hay hai năm. Tại đó sẽ là cuộc tuyển chọn thứ nhất.
Sau đó các em sẽ được đưa vào "đệ tử viện thực thụ". Tại đó, lòng sùng đạo và học hỏi về động thái tính tình sẽ được nhấn mạnh hơn. Từ đó sẽ là cuộc tuyển chọn thứ hai.
Tiếp theo các em khoảng 14 tuổi được đưa vào "Sơ Tập Viện" trong vòng 3 năm, để vào "Tập Viện" tròn 17 tuổi, ngoại trừ vài trường hợp ít ỏi được Tôn Huynh tổng quyển phê chuẩn.
(Huynh giám tỉnh không đá động gì đến "Thỉnh Viện". Tuy nhiên Ủy Ban Ơn Gọi sẵn lòng hiểu rằng ít nhất 6 tháng trong thời gian ở Sơ Tập Viện, và nhiều tháng hơn cho những người tu muộn vào thẳng Nhà Tập)
Kinh Viện vẫn duy trì nbhư trước, nghĩa là 2 năm.
..."

Vài hình ảnh ghi lại sinh hoạt của các "Đoàn" Đệ tử, Tập sinh và Kinh sinh trong giai đọan 1890-1954

Cây No-en 1900	Các "chú" Đệ Tử tại Huế năm 1910
Rước Lễ lần đầu (con của cụ Ngô Đình Khả)	Đoàn Tập sinh tại Huế năm 1930
Một nhóm Sơ Tập sinh tại Nha Trang năm 1937	Nhóm Tập sinh năm 1947
Một nhóm Kinh sinh và các Sư Huynh "tĩnh tâm 20 ngày" tại Saigon năm 1934	Một nhóm Kinh sinh và các Sư Huynh "tĩnh tâm 25 ngày" tại Huế năm 1938
Cộng Đoàn các Sư Huynh tại Puginier năm 1936	Cộng Đoàn các Sư Huynh tại Mỹ Tho năm 1933
Một Đoàn Tập sinh tại Pellerin năm 1927	Đoàn Sơ Tập sinh tại Pellerin năm 1924

***

F. Những trường học và cơ sở được thành lập từ 1890-1954

(*) Hồ sơ NJ 450 D8f2 11/14
"Giám mục địa phận Biblos Pellerin Francois-Marie, tên thật là Henri Agathon.
... Năm 1856, trong khi vua Tự Đức hăm he thương lượng để chuẫn bị tốt hơn chống đánh quân đội Pháp, thì giám mục Pellerin bị đẩy vào thế nguy đến tính mạng, liền ngụy trang thành người lính và thủy thủ, lập tức báo cho đô đốc chiến thuyền Capricieuse đang neo trước phố Tourane [Đà Nẳng].
... Tình thế tại Đông Dương ngày càng trầm trọng, giám mục lên thuyền trở về Pháp.
... Năm 1858, giám mục trình tấu với hoàng đế Napoléon III, lúc bấy giờ đang có mặt tại Biarritz, tình huống tồi tệ của hội thừa sai tại An Nam, và khẩn xin hoàng đế Napoléon III hành động thích ứng để bảo đảm sự tự do tôn giáo. Vị hoàng đế hứa sẽ hành động hữu hiệu, và đó là nguyên nhân khởi động việc tiến chiếm Đông Dương.
... Một con đường tại Saigon và ngôi trường tại Huế mang tên giám mục này."

(**)
"Giám mục địa phận Danasara Miche, tên thật là Jean Claude.
... Năm 1842, giám mục Miche bị bắt giữ cùng một lượt với linh mục Duclos, bị giam tù và tra tấn, và được trả tự do năm 1843 nhờ đại tá Favin. Giám mục Miche đã vào Đông Dương năm 1844.
... Năm 1850, giám mục được thăng làm khâm sứ tòa thánh tại Cambodge.
... Năm 1856, giám mục giúp cho ông De Montingy thành công hoàn thành sứ mạng tại Siam [Thái Lan] do chính phú Pháp trao phó, và sau đó giám mục cũng đã đem lại nhiều công sức quí giá cho đô đốc De la Grandière trong việc soạn thảo nghị ước đem lại quyền bảo hộ của Pháp trên Cambodge vào năm 1862.
... Giám mục qua đời năm 1878 tại Saigon và được an táng nơi 'Mộ của Adran'..."

(***)
Huynh Phụ quyền Zacharias ghi (Hồi ký trang 153-154):
"... Đáp trả lời yêu cầu của Thánh Bộ Truyền Giáo: 5 Sư Huynh được tách ra khỏi Đông Dương đến Thái Lan. Phần đa số dân Thái là Phật giáo (15 triệu), thiểu số là Hồi giáo, chỉ khoảng 30 ngàn người công giáo.
...
Sư Huynh Ariald Joseph đến mở trường đầu tiên tại Paknampho. Các Sư Huynh Saint Gabriel đến Thái Lan từ nhiều năm trước nhưng từ chối mở trường tại Paknampho vì thiếu nhân sự.
Trường Paknampho chính thức khai giảng  ngày 18 tháng 5 năm 1953.
...
Ngày 04-06-1954, Thủ tướng Thái đến viếng thăm Paknampho, triệu tập tất cả các trường trong vùng đến tiếp kiến. Khi Thủ tướng bắt gặp giữa đám đông các Sư Huynh La San, ông tiến đến gần, bắt tay từng Sư Huynh và chuyện trò với họ bằng tiếng Thái sau đó bằng tiếng Pháp.
Thủ tướng trao tặng 50,000 ticaux (tiền Thái) cho tất cả các trường. Tôi không thể minh định số tiền trao cho trường Rongine Tchotiravi = Trường Mặt Trời Chiếu Sáng là bao nhiêu. [Người bản sứ đề nghị đổi tên trường Paknampho của chúng ta thành "Trường Mặt Trời Chiếu Sáng"]
Ngày chính thức khai giảng, 240 trẻ em đến trường, tụ tập quanh cột cờ và hát quốc ca Thái. Phụ huynh phần thì tò mò phần thì dửng dưng đứng nhìn từ cửa nhà hoặc cửa sổ, một số vào ngay trong các phòng lớp... để xem những "pharangs = người Pháp" trong bộ y phục màu trắng (áo dòng)!
...
Trường "Mặt Trời Chiếu Sáng" phát triển nhanh chóng, thật thành công: Sĩ số học sinh
- Năm 1955: 550
- Năm 1956: 770
- Năm 1957: 900
...
Các Sư Huynh "Pharangs" đáng hãnh diện và được sự khen ngợi của tỉnh dòng, của nhà Dòng, và lẽ tất nhiên của dân chúng Thái tại Paknampho."

Đồi La San 1939	Đồi La San 19954
Trường Gagelin	Trường Mỹ Tho
Trường Phát Diệm	Trường Puginier
Trường Pellerin	Trường Sóc Trăng
Trường Adran Đà Lạt	Trường Mossard Thủ Đức
Trường Hải Phòng	Trường St. Louis de Gonzague Đức Minh
Trường Miche	Trường Cù Lao Nha Trang
Trường Bá Ninh	Trường Battambang
Trường nội trú (1899-1904) trở thành Villa Saint Louis (1910) - Vũng Tàu	Trường Thomas d'Aquin, Nam Định

***

G. Từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, toàn thế giới trải qua những cơn giao động không ngừng vì chiến tranh từ nội chiến do phong trào thực dân "cá lớn nuốt cá bé" tạo thành những bất mãn, xáo trộn, xung đột, và đưa đến 2 cuộc chiến tranh thế giới I và II. Việt Nam bị coi như "mọi rợ" và nhược tiểu lúc bấy giờ, chẳng những không thể đứng ngoài quỹ đạo của những cuộc chiến tàn nhẫn đó, mà vẫn còn bị lôi cuốn trong vùng nước xoáy của chiến tranh ý thức hệ như một loại "thực dân kiểu mới" sau khi thế chiến thứ II đã coi như chấm dứt... Cuộc chiến nào dù lớn dù bé, dù du kích hay qui mô, cũng làm xáo trộn không ít nếp sống "bình thường" của một xã hội.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Hồ Chí Minh, lãnh tụ đảng cộng sản Việt Nam, đọc bản "Tuyên Ngôn Độc Lập" tại quảng trường Ba Đình, Hà Nội.
Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời tại miền Bắc Việt Nam. Một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử Việt Nam.

Huynh Phụ quyền Zacharias ghi (hồi ký trang 129):
"... Ngày 12-02-1945, 17 Huynh La San bị lính Nhật giết tại Manilla, thủ đô Phi-Luật-Tân...
... Cho đến tháng 5 năm 1945, các trường sở hoạt động 'bình thường'. Bỗng chốc bắt bớ, lùng xét không ngừng. Tại Huế: 2 Sư Huynh bị giết. Tại Nha Trang: Huynh giám tỉnh và 4 Sư Huynh khác bị bắt và dẫn độ cùng khắp từ thôn này qua làng khác. Tàu chiến Richelieu và Triomphant đến, và đã giải cứu..."

Huynh Phụ quyền Zacharias ghi (hồi ký trang 149):
"... Sư Huynh Thomas More đến Việt Nam năm 1938 và Sư Hunh Celsus Edwin cũng đến Việt Nam một thời gian sau đó. Cả hai là người nước Anh.
Quân đội Nhật bắt nhốt tù một số các Sư Huynh.
Sư Huynh Celsus bị dẫn đô đến trại tù ở Mỹ Tho và bị giam gữ tại đó cho đến ngày quân đội Nhật đầu hàng.
Sư Huynh Thomas cùng các bạn đã bị quân đội Nhất bắn giết ngày 01-07-1945.

Bản báo cáo số 2:
"Một cái nhìn tổng quát về tình hình chính trị tại Bắc Kỳ.
Thật khó mà có ý kiến về việc này vì những tin tức nhận được đối chọi nhau. Từ ngày 9 tháng 3 năm 1945, một sự phát động tuyên truyền thật sôi nỗi chống lại người Pháp rất rõ nét, nêu vấn đề 'độc lập' như là một nhật lệnh, và chỉ có một nhật lệnh duy nhất, ngoài ra không còn gì quan trọng hơn nữa. Hậu quả là một sự rối ren chưa từng xảy ra, trong mọi lãnh vực.
... Sự phát động tuyên truyền này làm sai lạc méo mó lương tâm và suy tưởng, làm mù lòa đen tối lương tri và đã gây nên mối nghi ngờ, thù hận và bạo động.
... Hàng gíáo phẩm bản xứ xem ra như bị tổn thương nặng nề hơn hết bởi sự phát động tuyên truyền này... Không còn ý nghĩa của đức vâng phục và kính trọng hàng giáo phẩm cấp trên... Đối với khá nhiều người, chính trị đã chiếm phần thượng phong và làm quên lãng Tin Mừng...

Các trường học của chúng ta vốn sinh họat rất phát triển cho đến biến cố tháng 3 năm 1945, nay bị xem như đang mơ ngủ (Hà Nội), lưng chừng (Phát Diệm, Trung Linh, Hải Phòng) hoặc phải đóng cửa (Nam Định).
Việc bảo toàn một trường học tại thủ đô Việt Nam (trường Pugnier Hà Nội) xem ra cần thiết. Thành phần giáo viên và học sinh sẽ phải chỉ là người Việt..."

Huynh giám đốc Nhà Tập tại Nha Trang ghi:
"... Việt Minh đóng chiếm Đồi La San... Các Sư Huynh lớn tuổi, Tập sinh, Sơ Tập sinh, v.v... phải giải tán. Người 'về quê', kẻ tìm nơi trú ẩn... Một số khác đi theo từng nhóm nhỏ 'di tản' ra Huế, Lương Sơn...
... Khi đội quân rút ra khỏi Đồi, tôi không thể ngăn hai hàng lệ tuôn trào. Một cơn bão dù có xoáy quanh phòng này đến phòng khác cũng không tàn phá thảm hại bằng Việt Minh đã phá phách..."

Một biến cố không thể quên: Nạn Đói năm 1945

Hơn 2 triệu người đã chết vì đói... Cả nhà đói, cả dòng họ đói, cả làng cả xóm cùng đói. Cái đói kinh hoàng năm Ất Dậu 1945 ấy, người trẻ hôm nay sẽ không tưởng tượng nổi.

Lũ lượt những đoàn người như hình nhân bỏ quê hương tìm lên phố xá, mong kiếm thứ bỏ vào mồm. Và cuộc hành trình ấy kéo dài từ xó nhà đến Hà Nội đã biến con người thành hồn ma xác quỉ. Hoặc là gục chết bên đường hoặc ngoai ngoác sống trong khổ nhục...

 

 

Hồ sơ 0701/1801: Huynh giám tỉnh Domicé viết từ Saigon, ngày 29-12-1946
"... Những biến cố thật trầm trọng xảy ra ở Tonkin và Annam từ ngày 19 tháng 12. Những biến cố xảy ra vào tháng 9 năm 1945, so với những biến cố này, chỉ như là khơi mào nhè nhẹ...
... Những tên đồ tể của tháng 9 năm 1945 đã ra tay và thực hiện cách hoàn hảo đúng theo phương thức của chúng; những vụ giết người quả thật siêu việt, và để lập lại sự lên án của Lãnh sự Mỹ quốc: những hành động đó, thật sự là 'dã man súc vật'...
 ... Vẫn chưa có tin tức gì về những Anh Em chúng ta tại Tonkin và Annam... Với sự bắt bớ bách hại đẫm máu ngày càng tăng như vậy, chưa có điều gì mất mát tại các cộng đoàn ở Saigon thì thật là phép lạ..."

Hồ sơ 2409 #6:
"Hội Đồng Cố Vấn Trung Ương chấp thuận ngày 16-12-1946 'tạm thời' đóng cửa vài trường ở Tonkin và Annam
- Xét rằng hoàn cảnh chính trị rất bất lợi cho người Pháp và ngay cả cho người Annam và Đông Dương,
- Xét rằng sự khốn khổ mà vài cộng đoàn bị bắt buộc phải sinh sống,
- Xét rằng sự ít lưu tâm để ý của vài nhân vật giáo quyền,
- Xét rằng các Sư Huynh không thể điều khiển các lớp học theo phương pháp của mình,
Huynh Phụ quyền sau khi tham khảo ý kiến khôn ngoan và được sự chấp thuận của giáo quyền liên hệ, đã quyết định đóng tất cả các cơ sở ở Tonkin;
Ba (3) Sư Huynh sẽ túc trực ở Hà Nội để kiểm soát các cơ sở tại Hải Phòng, và gìn giữ tài sản tại Hà Nội.
...
Những cộng đoàn phải (tạm thời) đóng cửa: Hà Nội, Hải Phòng, Phát Diệm, Bùi Chu, Nam Định.
Tại Annam: đóng cửa Qui Nhơn"

Hồ sơ 2409 #13: Huynh phụ tá giám tỉnh Cyprien viết từ Saigon, ngày 3 tháng 6 năm 1947
"... Binh lính Pháp lên tầng trên của trường Pellerin, bắn vào căn cứ của Việt Minh phía bên kia bờ sông. Đó là nguyên nhân khởi động cuộc tấn công trả đũa...
... Việt Minh tố cáo các Sư Huynh đã chứa chấp lính Pháp để họ bị bắn phá..."

Trường Pellerin, năm 1947

Huynh Phụ quyền Zacharias ghi (hồi ký trang 149):
"... Sau chính biến 1945, tất cả cơ sở giáo dục của chúng ta phải đóng cửa.
Chúng tôi đã nổ lực xúc tiến và khuyến khích hoạt động trở lại càng sớm càng tốt.
Cuối cùng cũng thành công:
- Trường Taberd mở cửa lại năm 1946;
- Trường Pellerin Huế và trường Puginier Hà Nội: năm 1948;
- Các trường tại Nha Trang, Sóc Trăng, Mỹ Tho: năm 1949.
... Sĩ số học sinh ghi danh đến học tăng rất nhanh..."

Hồ sơ 0707 #14, Huynh giám tỉnh Cyprien viết từ Saigon, ngày 28 tháng 6 năm 1952
"... Một thử thách mới giáng xuống trên cơ sở Taberd và gây nguy hại đến công việc của chúng ta. Ngày hôm qua, 27 tháng 6, một thông báo chính thức về quyết định của chính quyền Việt Nam trưng dụng trường Taberd làm căn cứ quân sự.
... Trong thành phố này, có nhiều trường công cũng như tư, hình như không một cơ sở nào được trưng dụng..."

Hồ sơ 1807 #15. Saigon, ngày 14-07-1952.
Vụ trưng dụng cơ sở Taberd làm căn cứ quân sự chưa giải quyết xong, Huynh giám tỉnh Cyprien phải đương đầu việc "các Sư Huynh trẻ phải thi hành nghĩa vụ quân sự : 2 Sư Huynh thuộc cộng đoàn Taberd và 12 Sư Huynh Kinh sinh."

Hồ sơ 0304 #11. Saigon, ngày 30-03-1953.
Huynh giám tỉnh Cyprien vui mừng báo cáo "các Sư Huynh được chấp thuận đi nghĩa vụ quân sự trong 6 tháng, nhờ hồng ân của Ông Lê Quang Huy, một sự học sinh Taberd - từ đời cha đến đời con..."
...
"Sáng hôm nay, Huynh giám tỉnh đã bệ kiến vua Bảo Đại trong dịp nhà vua ghé qua vùng Saigon...
Sau khi đọc thư giới thiệu và ước vọng của giám mục Seitz, nhà vua đề nghị mong muốn mở một trường học cho người Thượng tại Ban Mê Thuột... Nhà vua sẽ đưa tất cả các Sư Huynh đang thi hành nghĩa vụ quân sự đến điều khiển và giảng dạy tại ngôi trường này..."

Tuy nhiên, vua Bảo Đại "hứa một đàng" mà người nắm quyền trực tiếp việc động viên thì "làm một nẻo". Mặc dầu vấn đề không quá khó khăn để giải quyết, nhưng cũng phải theo hệ thống quân giai, như trong bản báo cáo của Huynh trưởng Emile cho Huynh Phụ Quyền:
"Ngày 24 tháng 2 năm 1954, Huynh trưởng cộng đoàn Đà Lạt, Sư Huynh Emilien, được Huynh phụ Quyền và Huynh giám tỉnh ủy thác việc đến gặp Ông Tổng Bí Thư Nguyễn Đệ.
Ông tỏ vẽ ngạc nhiên và không bằng lòng vì không gặp Huynh phụ Quyền và Huynh giám tỉnh,
...
Ông còn ngạc nhiên hơn nữa vì Huynh giám tỉnh đã gặp vua Bảo Đại qua trung gian của ông Didelot,
...
Ông cũng không kém ngạc nhiên khi nghe biết các Sư Huynh tòng quân lại đến Kontum chứ không phải Ban Mê Thuột...
Cuối cùng Ông Nguyễn Đệ yêu cầu:
1. Chính thức bàn thảo vấn đề này với Thủ Tướng Bửu Lộc, và thông tin cho Thủ Tướng biết rõ rằng vua Bảo Đại đã hoàn toàn chấp thuận,
2. Lập một danh sách đầy đủ tên họ của các Sư Huynh phải tòng quân và giao tận tay Thủ Tướng Bửu Lộc,
3. Phải nghĩ đến việc đi Ban Mê Thuột, nhất là những Sư Huynh phải đi quân dịch và được điều về vùng Cao Nguyên,
4. Các Sư Huynh phải sống trong cộng đoàn và mặc áo dòng với một điều kiện là trình diện với Ban Quân Sự mỗi tuần hay hai tuần một lần.
... "

***

G. Hồ sơ 0304 #12.
Saigon, ngày 4 tháng 7 năm 1953.
Giám mục Cassaigne, Khâm Sứ Tòa Thánh tại Saigon gởi thư đến Huynh Cyprien, giám tỉnh các Anh Em Trường Ki-tô Đông Dương tại Saigon.

Sư Huynh giám tỉnh thân kính,
Các Xứ Truyền Giáo tại miền Nam Việt nhận lời yêu cầu của Tòa Thánh và Hội Truyền Giáo Paris, buộc phải xây dựng một Đại Chủng Viện Vùng, nhằm đào tạo các linh mục tương lai cho các giáo phận Phnom-penh, Vĩnh Long, Qui Nhơn, Saigon và Kontum. D09ể có phương tiện tài chánh cho việc xây dựng, các Khâm Sứ Tòa Thánh đã hội họp tại Saigon ngày 2 tháng 7 năm 1953 và quyết định rằng chỉ còn một cách duy nhất để hội đủ điều kiện tài chánh cho việc xây dựng là phải bán bớt vài tài sản thuộc quyền của giáo phận.
...
Trong chuyến viếng thăm Đông Dương năm 1951, Sư Huynh Zacharias đã hỏi tôi rằng Xứ Truyền Giáo Saigon có thể bán cơ sở trường Taberd cho các Sư Hjuynh Trường Ki-tô không?
Vào năm 1952 (?) trong cuộc viếng thăm lần thứ hai, cũng chính Sjư Huynh Zacharias yêu cầu tôi chuyển tặng cơ sở Taberd. Tôi đã trả lời rằng chuyển nhượng với giá cả phải chăng thì có thể, chứ chuyển tặng hòan tòan thì không thể được, vì Xứ Truyền Giáo Saigon đã phải gánh chịu quá nhiều mất mát: 60 nhà thờ bị phá nát, khoảng 30 giáo xứ tan hoang, v.v... Những sự tàn phá mà Cơ Quan Đền Bù Chiến Tranh đã chối từ bàn bạc. Thêm vào đó, tôi tưởng nên nhắc lại rằng kể từ khi cơ sở Taberd được giao cho các Sư Huynh hoàn toàn điều khiển, Xứ Truyền Giáo Saigon vẫn tiếp tục trả thuế và bảo hiểm.
Phần khác, tôi cũng biết rằng Tòa Thánh có thể đã yêu cầu các Dòng Tu làm chủ những cơ sở trong đó các công việc tông đồ của Dòng Tu đã được thiết lập, mà chưa thuộc quyền sở hữu của Dòng Tu.
Sau khi hội ý và đồng tình với giám mục Ngô Đình Thục, Phụ tá Khâm Sai Tòa Thánh tại Vĩnh Long và đồng chủ với tôi, và xét đến những công việc phục vụ của Taberd đối với cả hai Xứ Truyền Giáo, chúng tôi quyết định chuyển nhượng cho Sư Huynh phân nửa trị giá của cơ sơ Taberd còn thuộc về chúng tôi, nghĩa là: toàn bộ lãnh thổ và gần hai phần ba nhà cửa.
Mặc dầu tôi chỉ có một khái niệm mù mờ về trị giá của cơ sở, nhưng tôi biết giá trị đất đai cũng đã là 2,000 đồng mỗi mét vuông, và nhà cửa trên Đường Espagne, đa do vị tiền nhiệm của tôi, giám mục Dumortier, mua với giá là 60,000 đồng. Tuy nhiên với thời giá bây giờ có thể thẩm định tới 3 triệu đồng.
...
Tôi xin được phép trình bày với Sư Huynh rằng trong sự chuyển nhượng này, chúng tôi không hề có ý tưởng nào về việc "mua bán", nhưng chỉ đơn thuần là cho phép chúng tôi có đủ phương tiện tài chánh để xây dựng tại Saigon một Đại Chủng Viện cho Vùng..."

 

***

Sau cuộc chiến dài 9 năm - Trường Kỳ Kháng Chiến (1945-1954) - cuộc chiến Điện Biên Phủ kết thúc kéo theo "Hiệp Định Geneva" chia đôi nước Việt thành hai:
1- từ vĩ tuyến 17 trở ra, nước Dân Chủ Cộng Hòa (cộng sản) còn gọi là Bắc Việt do Hồ Chí Minh và đảng cộng sản cai trị;
2- từ vĩ tuyến 17 trở vào, nước Việt Nam Cộng Hòa (tự do, dân chủ) còn gọi là Nam Việt do tổng thống Ngô Đình Diệm và nhân dân miền Nam làm chủ.

Một giai đoạn mới trong lịch sử Việt Nam nói chung, và lịch sử Tỉnh dòng La San Saigon nói riêng, bắt đầu.