Kết
Biến cố năm 1975 đă quét sạch hay nói một cách khác đă « đảo lộn » hay « san bằng » hết, như suy nghĩ của nhiều người dân. Nhưng h́nh như các sư huynh là « bị nạn » trực tiếp và một cách nào đó có thể nói, bị « giáng cấp » đối với xă hội. Phải tạo dựng lại tất cả. Như một người th́nh ĺnh bị quăng xuống sông, các sư huynh không có nhiều chọn lựa. Nếu muốn sống th́ phải bơi thôi. Chấm hết. Nhưng đó có phải là một sự mất mát hay trong một cái nh́n nào đó, một cơ may ?
Một sự mất mát
- Thành thật mà nói, đó là một sự mất mát không thề bù đắp được của 23 trường học bị mất mà các vị tiền nhân đă đổ mổ hôi nước mắt để gầy dựng và củng cố, trong một thời gian khá dài : 140 năm, từ năm 1866.
- Mất mát toàn bộ đệ tử, Thỉnh Sinh, Tập sinh và một số lớn các sư huynh trẻ Học Viện, các sư huynh khấn tạm và khấn trọn đời. Một thời gian gián đoạn khá dài, từ năm 1975-1988.
- Nhưng sự mất mát đau thương nhất có lẽ là sự chao đảo về tinh thần của Ḍng, sự xác tín về bậc thang những giá trị, kể cả những giá trị về đời sống tu tŕ. Suốt ngày phải bận tâm tất cả mọi việc và bất kể lănh vực nào, đời sống kinh tế cũng như đời sống thiêng liêng và kể cả sự an toàn xă hội, các sư huynh bị quá tải, mất quân b́nh, sinh ra khủng hoảng tâm lư, luân lư và trầm cảm.
- Mất hết mọi nguồn lợi về tài chánh, làm bế tắt việc thực hiện mọi dự tính sửa chữa và tạo dựng mới.
- Quan hệ và tiếp đón người nước ngoài khó khăn..
- Không thể in ấn cho nên việc thông tin rất bị hạn chế.
Một cơ may
Bề Trên Tổng Quyền John Johnston đến thăm Việt Nam lần đầu tiên vào năm 1992, 17 năm sau ngày Giải phóng. Sau đó ngài đă để lại cho chúng tôi sứ điệp nầy : « các sư huynh có cơ may được « tự do », tự do v́ bị thoát khỏi những ràng buộc quản lư những ngôi trường lớn, để đi đến với người nghèo ». Phải, trong một cái nh́n nào đó, ngoài những mất mát được nêu lên ở trên, đây chính là một cơ may thật sự để các sư huynh nh́n lại và t́m lại được điều chính yếu để sống tṛn đầy « sứ mạng giáo dục người trẻ và đặc biệt người nghèo » của chúng ta. Một cơ may để tái khám phá h́nh ảnh mà các sư huynh có về chính ḿnh và người khác có về các sư huynh : các cựu học sinh, các giáo dân, các tu sĩ nam nữ. Một cơ may để ư thức sự cần thiết của vấn đề hội nhập văn hóa, để ra khỏi vỏ ốc của chính ḿnh hầu có thể hợp tác một cách tích cực với các cha xứ trong các họ đạo, với các nhà Ḍng khác và dám đương đầu với những thách đố của xă hội nầy trước sự phát triển của đất nước và của sự toàn cầu hóa bằng một sự dấn thân thích nghi hơn và v́ thế mở rộng tầm hoạt động của chúng ta. Một cơ may để hiểu rơ hơn vai tṛ giáo dục của chúng ta sẽ có thể được thực hiện với một tinh thần sáng tạo, cho dù ở trong môi trường mà không thể mở được nhà trường. Và … một cơ may để tôi có thời gian và cơ hội đào sâu một đề tài dường như rất đơn giản như lại làm đảo lộn tất cả mọi người. Đó là dạy học và giáo dục.
Những ai không thể chấp nhận cơ may nầy, đă đổi hướng. Những anh em nào c̣n bám chặt vào Ḍng cho đến hôm nay, từ từ hiểu, ư thức và sống từng ngày một cách mănh liệt hơn Luật Ḍng : « Từ khởi thủy của Ḍng, các sư huynh « cùng chung và liên kết » thực hiện sứ mạng của ḿnh : mỗi người thực hiện công việc tông đồ của ḿnh như là một thành viên của cộng đoàn mà nơi đó, sư huynh được nh́n nhận, nâng đỡ và sai đi » [1].
Sau nhiều cố gắng để t́m lại chỗ đứng của ḿnh ṛng ră 20 năm trời hay nói cách khác vất vả để sống c̣n, để tồn tại trong xă hội, thế th́ kết quả ra sao, lượng giá như thế nào ? Để cho bớt chủ quan, tôi xin nêu ra đây ư kiến của một sư huynjh trở về Việt-Nam vào đầu những năm 90 như sau : « nhà ở các sư huynh nghèo, dơ, không có chút tiện nghi. Cộng đoàn giống như một khách sạn (ngài muốn nói về tinh thần cộng đoàn). Khi trở về Pháp, gặp ai ngài cũng nói như thế. Khi nghe như thế, tôi tưởng tượng một người đến thăm một người bạn của ḿnh vừa được vớt từ dưới sông lên cho khỏi chết đuối, đang cất lại căn nhà của ḿnh và khách đến thăm phàn nàn v́ nhà anh nầy nghèo và không có tiện nghi.
Cũng gần đây, một trong những người bạn gởi cho tôi một thư điện tử của một người khác kư tên là Jay Nguyên[2], xưng ḿnh là cựu La San. Anh viết cho các người bạn anh như thế nầy : « Quá khứ, hiện tại và tương lai của Tỉnh Ḍng La San Việt-Nam, những cựu La San bên Hoa Kỳ không bao giờ quên họ. Nhưng thật đáng buồn v́ họ không t́m được một mối giây thân t́nh giữa họ và nhà Ḍng, mặc dầu họ đă cầu nguyện, góp ư kiến và tặng quà cho các Frères …. Không phải như những Ḍng Nam và Ḍng nữ khác, họ có một ủy ban để lo nội vụ để lo cho sự phát triển của Ḍng và một ủy ban ngoại vụ (những người giáo dân) để lo tài chánh, thông tin… cho nhiều lănh vực. Khi tôi về Việt-Nam, vợ tôi và tôi có dịp thăm những nhà Ḍng nam và nữ, họ tiếp đón chúng tôi rất tử tế với nước giải lao đàng hoàng, y như trong trường các Frères trước năm 1975 dù họ không biết tôi là ai. Họ liên lạc đều đặn với những người ở ngoại quốc. Như anh biết đó, nhờ vậy mà nhiều nhà Ḍng ở Việt-Nam phát triển mạnh càng ngày càng nhanh và thành công trong nhiều lănh vực. Khi nh́n lại Tỉnh Ḍng thân yêu của chúng ta (và với một giọng châm biếm)… !! Và anh thêm : « Tôi không biết sẽ có ai đó sẽ có thể thay thế được sư huynh Thắng[3] khi ngài lớn tuổi không !
Dù sao th́ cũng là sự đánh giá về Tỉnh Ḍng La San dưới cái nh́n của người ngoài, và là người ở nước ng̣ai . Tôi không có lời phê b́nh nào về điều mà anh Jay Nguyen đă viết bởi v́ Tỉnh Ḍng La San không phải do một người điều hành nhưng với một Hội đồng Cố Vấn là những người đă không bỏ Tỉnh Ḍng ra đi trong những giờ phút khó khăn và « cùng chung và Liên Kết » để xây dựng Tỉnh Ḍng, họ đă chia sẻ những khó khăn, những trở ngại và cả cái đói trong suốt 10 năm. Họ biết họ phải làm ǵ và làm điều mà họ có thể làm.
Sư huynh Giám Tỉnh thời đó đă truyền cho các sư huynh sứ điệp nầy : « Chúng tôi muốn sống bằng công việc do tay chúng tôi làm ra ». Sau nầy, một vài sư huynh đă lấy lại tự tưởng nầy và nói một cách khác : « Chúng ta phải đứng vững trên đôi chân của ḿnh ». Đó có thể là một lời nói khá kiêu ngạo, nhưng sự khôn ngoan của quá khứ đă dạy chúng tôi rằng van nài sự thương xót của kẻ khác là nguyên do của nhiều hiểu lầm, dẫn đến một kết cục không mong ước.